DANH SÁCH TÁC GIẢ
KHÁCH THĂM VIẾNG
2,322,995

Mai Thanh Sơn - Phố Hoài, bức tranh lập thể về ‘bi kịch tinh hoa Hà Nội’

Thursday, March 19, 20206:51 PM(View: 372)
Mai Thanh Sơn - Phố Hoài, bức tranh lập thể về ‘bi kịch tinh hoa Hà Nội’
Phố Hoài, bức tranh lập thể
về ‘bi kịch tinh hoa Hà Nội’

 

“Phố Hoài” là tác phẩm mới nhất của nhà văn Trần Thị Trường. Như tác giả cho biết, cuốn sách được chị viết trong 10 năm. Nhưng có lẽ, thời gian thai nghén phải tính bằng chính cuộc đời chị. Bởi ở đó, người đọc có thể thấy những câu chuyện diễn ra trong quãng thời gian xấp xỉ 70 năm. Đó cũng là thời gian Trần Thị Trường trải nghiệm trên cõi nhân gian.

“Phố Hoài” không được tác giả định dạng thể loại. Cuốn sách gần 400 trang khổ lớn, nhưng không phải tiểu thuyết, không phải truyện dài, cũng không phải tự truyện. Nhân vật trong tác phẩm vừa có những tên tuổi rất thật, vừa có bóng dáng những nguyên mẫu trong đời thực được tác giả “tái tạo/làm mới” cho phù hợp với chủ đích sáng tác. Và vì thế, “Phố Hoài” trở thành một tác phẩm văn học theo một phong cách hoàn toàn mới. Trên Facebook của mình, nhà văn Nguyễn Thành Phong nhận xét, đây là một tác phẩm “trộn lẫn tất cả các thể loại, từ ghi chép, tản văn, bút ký báo chí, đến như truyện ngắn, và có những chương được dựng nên bằng trí tưởng tượng bởi bút pháp tiểu thuyết. Tất cả là để truyền tải một miền ký ức.”

Trong lời đề tựa, nhà văn Tạ Duy Anh, người biên tập tác phẩm, nhận xét: “Phố Hoài là một bảo tàng ngôn ngữ về thời bao cấp, về thời dại dột, về thời lãng mạn và điên rồ, về thời đau khổ đầy hãnh diện nhưng cũng nhiều oán hận, vừa đáng ghi nhớ vừa muốn quên đi thật nhanh. Ở đó con người sống, yêu và làm việc như chạy trốn, một cuộc chạy trốn tuyệt vọng để cuối cùng chỉ tìm thấy một lối thoát duy nhất là phải tiếp tục dấn thân mạnh mẽ hơn vào chính cái cuộc đời đáng sợ ấy.”

Vì sao Tạ Duy Anh lại gọi tác phẩm là “bảo tàng ngôn ngữ”? Lần đầu tiên tôi biết đến một cách định danh như vậy về một tác phẩm văn học. Đọc “Phố Hoài” mới có thể nhận thấy, đó là một nhận xét không thể chí lý hơn. Các nhân vật trong “Phố Hoài” không được khắc hoạ theo cách của các tiểu thuyết gia truyền thống, nghĩa là đi sâu giới thiệu về thân thế/sự nghiệp, phân tích diễn biến tâm lý dẫn đến hành vi. Những thông tin như vậy về nhân vật đều được Trần Thị Trường khéo léo giới thiệu như một sự tình cờ ngẫu nhiên, thấy cần thì nói thêm một chút cho rõ hơn. “Phố Hoài” cũng không có quá nhiều xung đột kịch tính. Tất cả các nhân vật/sự kiện trong “miền ký ức” của tác giả đều được trình bày bằng ngôn ngữ giản dị, và hiện lên chân thực như những hiện vật bảo tàng. Và những câu chuyện của các “hiện vật” này tạo nên hồn cốt của tác phẩm.

Cũng trong bài viết trên Facebook, Nguyễn Thành Phong viết: “Trong lịch sử Hà Nội hiện đại, có nhiều hạng người. Có công dân hạng một, hạng hai, hạng ba… cho đến lớp người bần hàn. Họ đi qua lịch sử với nhiều tư thế…” Tác phẩm văn xuôi mới nhất của nhà văn Trần Thị Trường là câu chuyện chủ yếu về những nhân vật “Hà Nội hạng hai” trở xuống. Rồi ông chỉ ra những điểm mấu chốt trong tác phẩm “Lớp công dân hạng hai này đã phải sống khốn khổ, nhọc nhằn, nhưng chính họ góp lại mà thành hào hoa văn hiến Hà Nội. Họ có vùi mình làm nghề móc cống trong những không gian đen tối và thối hoắc để kiếm sống, thì họ vẫn cứ hào hoa và tiếp tục sáng tạo nên hào hoa,… Họ có thể bị đày ải triền miên trong tù tội, trong đè nén, bất an, thì họ vẫn trung trinh với nghệ thuật, với con người mà họ đã lựa chọn,… Họ có thể đã trao thân, hay trao tình, ngỡ như một thời khắc bồng bột của tuổi trẻ, mà rồi mãi mãi dài lâu chỉ sống duy nhất với tình đầu ấy,…”


blank
Chân dung tác giả Trần Thị Trường. (Hình: Văn Việt)

Những nhận xét của nhà văn Nguyễn Thành Phong về tính cách các nhân vật chính trong “Phố Hoài” có hoàn toàn chính xác? Và vì sao có những đức tính tốt đẹp như vậy, các nhân vật chính trong “Phố Hoài” lại chỉ được coi là “công dân hạng hai” của Hà Nội?

Không sai. Những nhân vật trong “Phố Hoài” đều là trí thức đã góp phần tạo nên cốt cách Hà Nội – một Hà Nội của những người có học thức sâu rộng, phong cách hào hoa, bản tính trung trinh, và tinh thần dấn thân vì dân tộc/quốc gia, vì cộng đồng. Thực sự, họ đều là những tinh hoa của Hà Nội. Nhưng sau 1954, với sự thiêt lập chính thể Cộng Sản mà đại đa số lãnh đạo đều xuất thân nông dân/công nhân, họ đã trở thành những công dân hạng hai. Lớp lớp tinh hoa Hà Nội bị dán nhãn “tiểu tư sản,” bị “lề” hóa, bị chối bỏ. Đoạn trường của họ cũng là đoạn trường của Hà Nội. Khi lớp tinh hoa của Hà Nội bị gạt sang một bên, cũng là lúc nếp sống Hà Nội trở nên xô bồ, lệch lạc và phần nào đó còn bị “nông thôn hóa.” Bi kịch của tinh hoa cũng chính là bi kịch của Hà Nội. Và rộng ra, là bi kịch của Việt Nam.

Trong “Phố Hoài,” nhân vật mà Trần Thị Trường dành nhiều tâm huyết có lẽ chính là một nam trí thức xuất thân Công Giáo. Anh hội đủ những đặc tính tốt đẹp nhất của một tinh hoa Hà thành: ham học, giàu kiến văn, hào hoa, nhân bản, vị tha, hướng thiện, bất khuất… Nhưng vì là giáo dân, anh phải gánh trên vai đến hai sự kỳ thị: trí thức và tôn giáo. Bi kịch của anh là bi kịch kép. Để sống được, anh phải nỗ lực hơn những người khác gấp nhiều lần. Ở Việt Nam, cho đến nay cũng đã có nhiều tác giả/tác phẩm viết về đời sống của người Công Giáo miền Bắc dưới chế độ toàn trị Cộng Sản. Hầu hết các tác phẩm đó lấy bối cảnh nông thôn/nông dân làm nền. Trong đó, cộng đoàn giáo dân được mô tả như một bộ phận dân cư “lạc loài/khó cải tạo” còn các chức sắc tôn giáo đa phần là có tư tưởng tiêu cực/chống đối. Xây dựng một nhân vật trí thức Công Giáo có lối tư duy độc lập/chủ động/tích cực, có nếp sống trách nhiệm/nhân bản/vị tha/bất khuất như vậy, “Phố Hoài” là tác phẩm đầu tiên. Và có thể vì thế, đứa con tinh thần của Trần Thị Trường đã rất khó khăn trong quá trình hạ sinh.

Tuy nhiên, đã là tinh hoa thì không dễ chết, và không thể chết. Họ có thể ẩn thân, nhưng không khuất thân. Với những cách thức cương nhu khác nhau, các nhân vật chính trong “Phố Hoài” vẫn thản nhiên đương đầu với sự áp đặt của thể chế và kỳ thị của Cộng Sản mà số đông là những người ít học. Sức sống mãnh liệt của những người Hà Nội chân chính thật đáng nể. Đúng như Nguyễn Thành Phong nhận xét, cho dù cuộc sống có như thế nào đi nữa, “thì chính lớp người này vẫn không, hoặc rất ít bị tha hóa, bị biến mất chất người. Vì thế, những phẩm chất này rồi sẽ được truyền lại cho những đời sau. Đó cũng chính là hy vọng của tương lai Hà Nội.”



blank























Nhận xét của nhà văn Tạ Duy Anh về tác phẩm “Phố Hoài.” (Hình: MTS)


Trên trang Facebook của mình, nhà văn Nguyễn Quang Lập nhận xét về nhà văn Trần Thị Trường: “Thật thà mà nói là… tác giả thật thà quá.” Đúng như vậy. Toàn bộ “Phố Hoài” toát lên vẻ chân thật. Nhưng đó là cái “thật thà” của cuộc sống vốn đã từng diễn ra. Ngôn ngữ văn chương đang ngày một khác. Thủ pháp văn học cũng vậy. Trí tưởng tượng của nhà văn dù có phong phú đến đâu cũng không thể tạo nên những bức tranh sống động hơn cuộc sống từng diễn ra và đang biến đổi ngày một nhanh. Không phải lúc nào và ở đâu sự duyên dáng chữ nghĩa hay khôn khéo trong bút pháp cũng mang lại những hiệu ứng như mong đợi. Phương pháp thể hiện theo lối “bảo tàng hóa” các nhân vật và sự kiện ở “Phố Hoài” là sự lựa chọn khôn ngoan/chính xác/và cần thiết của nhà văn Trần Thị Trường. Nó mang lại những hiệu ứng rất khác so với những tác phẩm viết về thời bao cấp hay bi kịch tinh hoa từng được xuất bản trước đó.

Hơn nữa, cũng chính ở chỗ này, bạn đọc mới thấy được bút lực thâm hậu của Trần Thị Trường: trên nền của hiện thực, chị gợi ra một không gian ảo mà ở đó một thế lực vô hình/vô ảnh ẩn hiện như những bóng ma, nhưng quyền lực và áp lực thực sự đáng sợ. Xuất phát từ lý tưởng Cộng Sản, thế lực đó cố gắng tạo nên khuôn mẫu cuộc sống mới ở Hà Nội. Trên thực tế, đó lại là một lối sống được “bình dân hóa”/“tầm thường hóa,” trong đó thể hiện không ít thói xấu: sắt máu, ti tiện, và bội bạc. Thế lực đó có thể triệt tiêu “cái Tôi” của những người thiếu bản lĩnh, có thể đẩy mỗi người vào những bi kịch khác nhau. Nhưng nó không hiển hiện thành một nhân vật văn học cụ thể, điển hình cho quyền lực của cái ác/cái xấu xa/đê tiện. Người đọc chỉ có thể cảm nhận được thế lực đó thông qua bi kịch của mỗi nhân vật tinh hoa trong tác phẩm.
Mặc dù người đọc cảm nhận được sự bức bối/khốn khổ của cuộc sống của trí thức Hà Nội, trong toàn bộ tác phẩm lại chỉ có vài ba nhân vật gợi nên những cảm nhận về một lớp người xấu xa đê tiện. Nhưng ngay cả những nhân vật này cũng không phải là nguyên nhân chủ đạo tạo nên bi kịch của các nhân vật tinh hoa.

Thậm chí, chính bản thân họ cũng là nạn nhân của chế độ. Trong “Phố Hoài,” chỉ có một câu chuyện gia đình mang dáng dấp xung đột theo hai tuyến – chính diện và phản diện. Người vợ là nhân vật duy nhất được nhà văn khắc hoạ như một điển hình về sự vị kỷ, tráo trở và đê tiện có chủ đích. Những nhân vật khác chỉ đu theo dòng đời và gắng sống cho phải đạo cốt để yên thân.

“Phố Hoài” có nhiều nhân vật, nhiều mảnh đời, nhiều câu chuyện riêng lẻ. Mỗi nhân vật, mỗi mảnh đời đều gắn với một câu chuyện cụ thể. Giữa các câu chuyện có thể không có sự liên hệ hữu cơ/nhân quả. Nhưng Trần Thị Trường không trình bày tác phẩm theo một tuyến thời gian từ xa đến gần và xâu chuỗi liền mạch. Các câu chuyện được chị ghép liền nhau/hoặc chồng lên nhau. Mỗi câu chuyện như một mảng màu riêng, chỉ đến khi đọc hết tác phẩm, người đọc mới hiểu được toàn bộ thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm. Với cấu trúc như vậy, có thể coi “Phố Hoài” là một bức tranh lập thể tổng hợp về bi kịch tinh hoa Hà Nội.

Tôi muốn mượn lời nhà văn Nguyễn Thành Phong để khép lại bài viết: “Trần Thị Trường đã bền bỉ và dũng cảm viết nên tác phẩm này. Nhà văn thẳng thắn đề cập đến những sai lầm, trung thực với cảm nhận của mình, nhưng không hề cay cú, phẫn uất. Tác phẩm này tràn đầy yêu đương, thương nhớ những gì đã qua và vì thế mà nồng hậu hy vọng dành cho những gì đang tới!”


                                                       Mai Thanh Sơn
                                                                                                                                 (từ: NV)

                                                                    * 


      Acacia  Pharmacy

11033 Acacia Parkway

Garden Grove, CA 92840

Tel: 714 982-6979

Fax: 714 - 982-9307

Cindy Y. Tran, Pharm. D

(con gái Trần Yên Hòa, gia đình H.O)

Trân Trọng Kính Mời

Quý độc giả và thân hữu (Orange County) đến mua thuốc ủng hộ

Thanks

scan_pic0035_0-content
hoa_72-contenthoa_65-content
                                                                                                                                                                  TYH và Cindy Trần


Send comment
Off
Telex
VNI
Your Name
Your email address
Friday, January 3, 20206:18 PM(View: 514)
Tính ra cái cảnh ‘lià xa’ ngon ngót bốn mươi lăm năm (1975/2020) gần nửa thế kỷ cho thân phận lưu đày, hờn vong quốc.
Wednesday, December 25, 201911:37 AM(View: 606)
Đề cập đến Tự Lực Văn Đoàn (TLVĐ), thường ra chúng ta nhớ ngay tới một câu: “Theo mới: Hoàn tòan theo mới, không chút do dự.”. Nội dung đây được phát biểu ngắn gọn một cách dứt khóat
Sunday, December 22, 20198:21 PM(View: 606)
Ví dụ, nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân thì phân tích rằng quá trình ban đầu của việc tạo ra chữ quốc ngữ không nhằm mục đích phát triển văn minh của dân tộc ta, mà là “một công cụ để thực dân Pháp xâm lăng nước ta”.
Thursday, December 12, 20195:44 PM(View: 618)
Trong tháng 9-2019, nhà văn Bích Ngân ra mắt cùng lúc 3 quyển sách: Tiếng gọi bến bờ, Anh nhớ em muốn chết! và Đường đến cây cô đơn. (NXB Tổng hợp TP.SG ấn hành).
Saturday, December 7, 20191:21 PM(View: 637)
Trước hết tôi bàn về việc in ấn sai - do bất cứ lý do gì - hay hát sai một vài chữ sẽ ảnh hưởng đến câu nhạc